Materialistyczne pojmowanie dziejów cz. 11

Jerzy Sorel sądził, że komentatorzy Marksa nie mieli tu „ręki szczęśliwej”. Tekst, podany przed chwilą, nie zawiera metody właściwej dla badania określonej epoki historycznej; dotyczy on raczej powstawania i upadania całych cywilizacji. Ze swej strony radził zwrócić uwagę główną na „Manifest Komunistyczny”, a w szczególności na ustęp następujący:

„Czyż potrzeba przenikliwości głębokiej, by zrozumieć, że idee ludzi, ich poglądy konkretne, tak samo, jak ich pojęcia abstrakcyjne, a w jednym słowie ich świadomość, zmieniają się wraz z warunkami życia, stosunkami społecznymi, wraz z ich istnieniem społecznym? Czego dowodzi historia myśli, jeśli nie tego, że wytwórczość umysłowa przetwarza się wraz z wytwórczością materialną? Idee panujące pewnej epoki nie były nigdy niczym innym, jak ideami klasy panującej.”

W tym samym kierunku biegły myśli jednego z najsubtelniejszych niewątpliwie przedstawicieli materializmu dziejowego, przedwcześnie zgasłego profesora uniwersytetu w Rzymie – Antonia Labrioli.