Materialistyczne pojmowanie dziejów cz. 13

Schemat, choćby najdokładniejszy, będzie zawsze sztuczny i uproszczony w porównaniu z rzeczywistością. Musimy wciąż mieć na względzie, że nie posiadamy ani czarodziejskiego klucza, który otwiera od razu wszystkie drzwi, ani nawet obrazu życia. Metoda materializmu dziejowego abstrahuje chwilowo od tysiąca okoliczności i pozwala, w warunkach tej świadomej abstrakcji właśnie, uchwycić idealny niejako stosunek zależności kolejnej zjawisk społecznych. Ale nie oznacza to bynajmniej, by stosunek taki istniał rzeczywiście w każdym poszczególnym zdarzeniu dziejowym, które chcemy wyjaśnić. Działa bowiem równolegle stosunek zależności wzajemnej. Krauz przytacza przykład prawa cechowego i w ogóle feudalnego; hamowało ono czas niejaki rozwój nowożytnych sił wytwórczych; ustanowienie nowego prawa niesłychanie ułatwiło i przyśpieszyło rozmach kapitalizmu. Albo weźmy fakt wpływu ideologii rewolucyjnej proletariatu na formy i napięcie walki klasowej, a więc i na układ stosunków gospodarczych. Labriola podkreśla z naciskiem konieczność bardzo ostrożnego formułowania owej zależności, by „nie wkroczyć dobrowolnie na drogę absurdu”. Jego pogląd głosi:

„Struktura gospodarcza społeczeństwa określa w drugim stopniu i w przeważnej części w sposób pośredni przedmioty wyobraźni i myśli w twórczości artystycznej, religijnej i naukowej”.