Materialistyczne pojmowanie dziejów cz. 14

Z opinii przytoczonych wyłania się coraz wyraziściej marksowska metoda pojmowania dziejów wraz ze wszystkimi zastrzeżeniami, które trzeba stosować wobec każdej bez wyjątku metody badań rzeczywistości społecznej.

Przyrodnik, zapytany o to, dlaczego fiołki kwitną na Litwie w końcu marca, nie będzie rozważał natury ciepła słonecznego, jego wpływu na rośliny w ogóle itp., lecz określi warunki klimatyczne kraju. Gdyby postąpił odwrotnie, dałby odpowiedź na pytanie zgoła inne; musiałoby ono brzmieć: dlaczego kwitną fiołki? Właściwe zaś zainteresowanie interlokutora co do przyczyn kwitnięcia tych ładnych kwiatków na Litwie właśnie w końcu marca – pozostałoby niezaspokojone.

Rzecz naturalna, wszelka analogia jest nieścisła. Uplastycznia ona jednak spostrzeżenie metodologiczne Sorela, dotyczące pewnych różnic między ujęciem metody materializmu dziejowego w „Przyczynku do krytyki ekonomi politycznej” i w „Manifeście Komunistycznym”. Sorel pisał słowa, przytoczone powyżej, z pewnością pod wpływem Labrioli. Istota zagadnienia przedstawia mi się następująco.