Patriotyzm pierwotny

Dana klasa społeczna, wkraczając na tory samodzielnego bytu dziejowego, znajduje od razu w kulturze narodowej szereg wartości bliskich jej i zrozumiałych, co wynika z samego faktu „wspólnoty naturalnej”, ze „wspólnoty językowej” tradycji rodowych czy plemiennych. Istnieje wtedy pewna forma patriotyzmu, którą nazwałbym pierwotną. W charakterze ciekawego przykładu, jaki dotrwał aż do naszych czasów, można przytoczyć słynne aforyzmy żołnierzy rosyjskich z r. 1917, oświadczających, że nie będą bronili Mińska, Petersburga i Moskwy, bo sami pochodzą Kałuski.

W tym stadium początkowym ilość wspomnianych wartości bliskich i zrozumiałych jest stosunkowo znikomą. Stopniowo nowa klasa wywalcza sobie coraz wpływowsze stanowisko w społeczeństwie.

A więc:

1) zdobywa nieraz określone ustępstwa społeczne ze strony klas rządzących, względnie klasy rządzącej, budzi się w niej poczucie solidarności klasowej, świadomość siły własnej, powstają organizacje, niekiedy osiąga podniesienie stopy życiowej;

2) zyskuje wpływ bezpośredni czy pośredni na urządzenia państwowe i politykę państwową, na prawo;

3) równolegle rozwija się oświata, następuje proces asymilowania dóbr kulturalnych, wytworzonych przez poprzednią i współczesną historię narodu, przystosowywania ich do jej własnych pojęć i dążeń;

4) narasta samoistna twórczość kulturalna; potrzeby nowej klasy znajdują wyraz w nauce, pragnienia – w filozofii i sztuce, obyczaje, moralność – w etyce; powstają grupy ideologów, którzy budują odnośne systemy i doktryny.

W zwierciadle kultury narodowej nasza grupa klasowa spostrzega siebie, jej ideologia modyfikuje ideologie tradycyjne w społeczeństwie, patriotyzmu przestaje być pierwotnym, ogarnia całość kultury narodowej, w której panować zaczynają jej myśli i odczuwania, dojrzewa potrzeba obrony państwa, stanowiącego warunek niezbędny dla normalnego rozwoju życia kulturalnego i społeczno-politycznego; w następstwie, gdy nowa klasa osiąga przewagę zupełną, ujmując władzę sama lub w łączności z klasami innymi, bierze na siebie odpowiedzialność za losy narodu, staje się warstwą kierowniczą, reprezentantką patriotyzmu – powiedziałbym – oficjalnego.

Tak wygląda schemat. Rzeczywistość odbiega odeń, jak zawsze, w mniejszym czy większym stopniu. A jednak słuszność linii zasadniczej da się bez trudu wyśledzić w toku dziejów. Zanim przystąpimy do sprawdzeń historycznych, należy zwrócić uwagę jeszcze na rzecz jedną.

Poszczególne okresy w rozwoju kulturalnym klasy społecznej odbijają się, naturalnie, na doktrynach oraz ideologiach, zrodzonych z jej ducha. Łatwo stwierdzić fakt, że teorie wyrozumowane posuwają się zazwyczaj dalej, niż nastroje społeczne, z których czerpią źródła. Jest to zupełnie zrozumiałe. Teoretyk wyciąga konsekwencje logiczne aż do końca. Krystalizuje w formułach jasnych, określonych odruchy płynne, przelewne mas. Myśl abstrakcyjna bywa zawsze odważniejsza od uczuć i czynów, działających w sferze zjawisk konkretnych.

Dziewięć dziesiątych narodowych demokratów w Polsce odmówiłoby przysięgi na wszystkie tezy „Myśli nowoczesnego Polaka” Romana Dmowskiego i „Egoizmu narodowego wobec etyki” Zygmunta Balickiego. Istotna polityka stronnictw socjalistycznych odznaczała się i odznacza stokroć większym umiarkowaniem, niż koncepcje doktryny politycznej, formułowane w książkach, broszurach i uchwałach Kongresów Międzynarodowych. To samo, bodaj jaskrawiej, zachodzi w praktyce III Międzynarodówki i partii komunistycznych w różnych krajach.

Przeciętne usposobienie mas pewnej klasy przełamuje się w skrajnych teoriach odnośnego kierunku społecznego niby w krzywym zwierciadle, w formie karykaturalnej, ale wiernie oddającej niektóre rysy rzeczywistości. Dlatego też badanie szczegółowe tych teorii posiada znaczenie bardzo doniosłe dla wykrycia tendencji i prądów ideologicznych w określonej epoce rozwoju klasowego.